VRIJDAG PSYCHOLOGIE
Vier minuten kijken. Vier minuten gezien worden
Jaren geleden zag ik in de Australische versie van Blind Getrouwd een bijzondere oefening. Twee mensen moesten vijf minuten lang tegenover elkaar zitten en elkaar zwijgend in de ogen kijken.
- Niet praten.
- Niets uitleggen.
- Niet wegvluchten in woorden of grapjes.
- Alleen maar kijken — en bekeken worden.
Het beeld bleef mij bij. Misschien ook omdat ik mij afvroeg wat er gebeurt wanneer je alle woorden, rollen en afleidingen even wegneemt.
Omdat ik het zelf wilde ervaren, heb ik de oefening later, op mijn verjaardag, samen met mijn toenmalige vriendin uitgeprobeerd.
En geloof mij: het was een bijzondere ervaring van verbinding.
Vijf minuten lijken lang. Maar wanneer je zwijgend tegenover iemand zit en elkaar werkelijk aankijkt, verandert de tijd. Je ziet niet alleen de ander. Je voelt ook dat de ander jou ziet.
En misschien is dat laatste nog het meest indringende.
De psychologie van nabijheid
Enkele dagen geleden zag ik een artikel over het 4-minuten experiment. Zie link onderaan
En nieuwsgierig als ik ben, ben ik even op zoek gegaan.
De oefening wordt vaak verbonden met de Amerikaanse sociaal psycholoog Arthur Aron. Hij is als onderzoeker verbonden aan Stony Brook University en bestudeert al tientallen jaren hoe nabijheid, liefde en verbondenheid tussen mensen ontstaan.
Aron ontwikkelde samen met enkele collega’s een methode waarbij twee mensen gedurende ongeveer 45 minuten een reeks van 36 steeds persoonlijker wordende vragen aan elkaar beantwoorden. De vragen beginnen vrij onschuldig, maar nodigen geleidelijk uit tot meer openheid, kwetsbaarheid en wederzijdse zelfonthulling.
Uit het onderzoek bleek dat mensen zich na deze uitwisseling dichter bij elkaar konden voelen. Het doel was overigens niet om mensen gegarandeerd verliefd te laten worden, maar om in een experimentele omgeving tijdelijk een gevoel van menselijke nabijheid te creëren.
Aron omschrijft verbondenheid vanuit zijn self-expansion theory als een proces waarbij de ander geleidelijk een plaats krijgt in ons eigen zelfbeeld. Door een betekenisvolle ontmoeting wordt onze wereld als het ware wat ruimer: we leren niet alleen de ander kennen, maar ontdekken via de ander ook iets van onszelf.
Toch is enige wetenschappelijke voorzichtigheid nodig. In Arons oorspronkelijke publicatie uit 1997 werd de bekende oefening van vier minuten oogcontact niet afzonderlijk onderzocht. Een eerdere studie van Joan Kellerman, James Lewis en James Laird uit 1989 liet wél zien dat vreemden die elkaar twee minuten onafgebroken aankeken, achteraf meer genegenheid, sympathie en verbondenheid rapporteerden.
De precieze vier minuten zijn dus geen magische of wetenschappelijk vaststaande grens. De oefening werd vooral bekend door het veelgelezen verhaal van Mandy Len Catron uit 2015, waarin zij Arons vragen combineerde met vier minuten zwijgend oogcontact.
Misschien is niet het exacte aantal minuten het belangrijkste, maar wel wat we gedurende die minuten doen: onze aandacht werkelijk en onverdeeld aan een ander schenken.
Look Beyond Borders
In 2016 vormde deze gedachte de inspiratie voor het ontroerende project Look Beyond Borders van Amnesty International Polen.
In Berlijn werden pas aangekomen vluchtelingen uit Syrië en Somalië tegenover mensen uit verschillende Europese landen geplaatst. Zij kenden elkaar niet, spraken soms niet eens dezelfde taal en kregen één eenvoudige opdracht: kijk elkaar vier minuten lang in de ogen.
Wat volgde, laat zich moeilijk in woorden vatten.
Aanvankelijke onzekerheid maakte plaats voor glimlachen, ontroering, tranen en soms een omhelzing. De vluchteling was niet langer een cijfer uit de statistieken, een maatschappelijk probleem of iemand uit een andere categorie. Er zat eenvoudigweg een mens tegenover een andere mens. Iemand met angst en verdriet, maar ook met dromen, geliefden, herinneringen en hoop.
De filosoof Martin Buber maakte een belangrijk onderscheid tussen een Ik-Het- en een Ik-Jij-relatie. In een Ik-Het-relatie bekijken we de ander vooral als een functie, een categorie of een probleem. In een werkelijke Ik-Jij-ontmoeting verschijnt de ander opnieuw als mens.
Misschien is dat precies wat in Look Beyond Borders gebeurt.
Grenzen, afkomst, overtuigingen en vooroordelen verdwijnen niet plotseling. Maar gedurende enkele minuten staan ze niet langer tussen twee mensen in. De ander wordt niet beoordeeld of verklaard. Hij wordt aangekeken.
En daardoor misschien voor het eerst werkelijk gezien.
Durven kijken én gezien worden
We kijken iedere dag naar honderden gezichten. Toch kijken we elkaar steeds minder werkelijk aan. Onze ogen glijden naar een scherm, onze gedachten zijn al bij het volgende gesprek en stiltes worden zo snel mogelijk opgevuld.
Vier (of vijf) minuten oogcontact lossen geen relatieproblemen op en maken ons niet automatisch verliefd. Maar ze kunnen wel iets zichtbaar maken wat in het gewone leven gemakkelijk verloren gaat: aandacht, kwetsbaarheid, aanwezigheid en de behoefte om als mens gezien te worden.
Wie deze oefening wil proberen, kan eenvoudig tegenover iemand gaan zitten, een timer instellen en gedurende vier (of vijf) minuten zwijgen. Laat ongemak, een glimlach of ontroering er gewoon zijn. Niets hoeft geforceerd te worden en stoppen mag altijd. Het is geen test, maar een uitnodiging — en uiteraard alleen wanneer beiden zich er veilig bij voelen.
Ik heb het zelf ooit gedaan en geloof mij ik zou het morgen onmiddellijk opnieuw doen!
En ja, het is best spannend om iemand zo lang aan te kijken. Maar misschien is het nog spannender om toe te laten dat iemand gedurende al die tijd ook werkelijk naar jou kijkt.
Zeker eens proberen, als je de kans krijgt…
Om verder te lezen en te kijken:
- Het mooie Nederlandstalige artikel: Look Beyond Borders – 4 minuten experiment
- Zeker bekijken: Look Beyond Borders – de officiële YouTube-video
- De achtergrond bij het project: Amnesty International
- Het oorspronkelijke onderzoek van Arthur Aron en zijn collega’s
