Vrijdag Psychologie
Twee gezichten…
Bistabiele waarnemingen zijn beelden of prikkels die op twee verschillende, maar even geldige manieren kunnen worden geïnterpreteerd. De prikkel zelf verandert niet, maar onze waarneming wisselt spontaan tussen twee mogelijke betekenissen.
Bekende voorbeelden zijn (zie afbeelding):
- de vaas van Rubin: je ziet óf een witte vaas óf twee zwarte gezichten;
- de Necker-kubus: een getekende kubus lijkt afwisselend naar voren of naar achteren te wijzen;
- de eend-konijnfiguur: hetzelfde beeld verschijnt nu eens als eend, dan weer als konijn.
Het bijzondere is dat we meestal niet beide interpretaties tegelijk helder kunnen zien. Ons brein kiest tijdelijk één ordening. Na enkele seconden kan die omslaan.
Wat gebeurt er psychologisch?
Waarnemen is geen passieve registratie van de werkelijkheid. Ons brein ordent, selecteert en interpreteert voortdurend wat binnenkomt. Bij een bistabiel beeld zijn er onvoldoende aanwijzingen om één interpretatie definitief vast te leggen. Daardoor blijven twee mogelijke betekenissen als het ware met elkaar concurreren.
Factoren zoals aandacht, verwachting, eerdere ervaringen en context kunnen beïnvloeden welke interpretatie op de voorgrond komt. Wie vooraf het woord “eend” leest, ziet in de eend-konijnfiguur vaak eerst de eend. Bistabiele waarneming toont dus dat wij niet eenvoudigweg zien wat ER IS, maar dat wij mede vormgeven aan wat HET VOOR ONS BETEKENT.
Een bredere psychologische betekenis
Dit verschijnsel is ook een mooie metafoor voor menselijke relaties. Twee mensen kunnen naar dezelfde gebeurtenis kijken en toch iets anders waarnemen.
De ene ziet afstandelijkheid.
De andere ziet zelfbescherming.
De ene ziet koppigheid.
De andere ziet trouw aan een overtuiging.
De ene ziet ondankbaarheid.
De andere ziet een poging tot autonomie.
Beide interpretaties kunnen een deel van de werkelijkheid bevatten. Het probleem ontstaat wanneer iemand zijn eigen waarneming verwart met de volledige waarheid.
Vanuit de systeemtheorie zou men zeggen: gedrag krijgt betekenis binnen de relatie en de context waarin het verschijnt. Filosoof Kant leerde ons dat wij de werkelijkheid nooit helemaal los kunnen zien van de bril waardoor wij haar waarnemen.
Kunnen we zelf kiezen wat we zien?
Tot op zekere hoogte. Bij sommige beelden kun je bewust proberen om naar de andere interpretatie over te schakelen. Toch lukt het doorgaans niet om een betekenis onbeperkt vast te houden. De waarneming slaat opnieuw om.
Dat maakt bistabiele beelden interessant voor onderzoek naar aandacht, bewustzijn en besluitvorming. Ze tonen het moment waarop dezelfde zintuiglijke informatie tot verschillende bewuste ervaringen kan leiden.
