Vrijdag – Filosofie
Het minste kwaad ?!
Soms begint een levenslange zoektocht met één woord. Tijdens ons twintigjarig bestaan van ons kantoor nodigden we mensen uit om bij het naar huis iets op een bord te schrijven. Tussen vele woorden stond plots een naam die ik toen nog niet kende: Hannah Arendt.
Nieuwsgierigheid werd verwondering. Verwondering werd zoektocht. En ergens onderweg groeide daaruit een liefde voor filosofie.
Misschien is dat precies wat filosofie doet: ze komt onverwacht binnen… en laat je niet meer los.
Deze maand voelt dat des te betekenisvoller. April is de Maand van de Filosofie. En woensdag 08.04.2026 werd de Socratesbeker 2026 uitgereikt aan filosoof Alicja Gescinska voor haar boek Vrouwen in duistere tijden. Een werk dat, volgens de jury, niet alleen doet denken, maar ook doet voelen: de moed om in duistere tijden een lichtje te zijn.
Socratesbeker — Maand van de Filosofie
Gescinska laat zich inspireren door denkers als Hannah Arendt en Simone Weil om te onderzoeken hoe vrouwen in moreel of politiek duistere periodes helderheid en humaniteit kunnen bewaren.
Allemaal ongelooflijk actueel of wat denkt u?
Denken… of gedachteloosheid
In de jaren zestig volgde Arendt het proces tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem. Wat haar trof, was niet de demonie van een monster, maar de banaliteit van een mens.
Geen duivel. Geen fanatiek ideoloog. Maar een ambtenaar. Iemand die deed wat hem gezegd werd. Arendt noemde het: “de banaliteit van het kwaad.”
Niet omdat het kwaad banaal is, maar omdat het kan ontstaan waar mensen ophouden te denken.
Daar ligt een ongemakkelijke waarheid. Het grootste kwaad ontstaat zelden uit pure slechtheid, maar uit gedachteloosheid.
De val van het “minste kwaad”
Deze gedachte sluit aan bij een idee dat vaak aan Arendt wordt toegeschreven (zij het eerder als interpretatie dan als letterlijk citaat):
In moeilijke tijden kiezen we vaak voor het “minste kwaad”.
Maar wie dat blijft doen, riskeert te vergeten dat het nog steeds kwaad is.
Wat betekent dit concreet?
- De pragmatische val
We overtuigen onszelf dat we geen keuze hebben. Dat dit “nu eenmaal het beste is wat mogelijk is”. - Morele erosie
Om innerlijke spanning te vermijden, beginnen we onze keuze te rechtvaardigen.
Wat eerst wringt, wordt stilaan aanvaardbaar. - De verschuivende norm
En zo verschuift ongemerkt onze morele grens.
Niet in één grote stap, maar in kleine, haast onzichtbare bewegingen.
Tot op een dag…
WE NIET MEER PRECIES WETEN WAAR DE GRENS LAG.
De essentie
Arendt dwingt ons niet tot perfecte keuzes. Ze vraagt iets fundamentelers: Dat we blijven denken.
Niet blind volgen. Niet gedachteloos meedrijven.
Maar telkens opnieuw de vraag stellen:
Wat ben ik hier eigenlijk aan het doen?
En kan ik dit voor mezelf verantwoorden?
In die zin is denken geen intellectuele luxe, maar een morele verantwoordelijkheid.
Reflectie:
Misschien is dit wel de stille uitnodiging die doorheen alles loopt: niet alles wat normaal wordt, is daarom juist. En niet alles wat iedereen doet, verdient navolging.
Denken is soms het kleinste verzet… en tegelijk het grootste verschil.
Als u dit vertaalt naar uw eigen context — als ondernemer, als adviseur, als mens binnen een familie — dan wordt het bijzonder concreet.
Systemen, organisaties en families hebben allemaal hun eigen logica. Maar precies daar schuilt het risico: dat we handelen vanuit een rol, verwachting of gewoonte…
zonder nog echt stil te staan… Ja, toch !
En misschien is dat de meest confronterende vraag van Arendt: “denk ik nog zelf?”
Nieuwsgierig?:
Hannah Arendt TRAILER 1 (2013) - Biography Movie HD
(8) Adolf Eichmann's memoires (Nederlands ondertiteld) - YouTube
