Vrijdag – Filosofie
Wat doen onze woorden met anderen?
“Het waren toch maar woorden.”
We zeggen het soms na een scherpe opmerking, een kwetsende grap of een discussie die uit de hand liep. Maar voor degene die de woorden ontving, kan het gesprek nog lang doorwerken.
De Amerikaanse filosoof Judith Butler (1956) onderzoekt hoe taal verweven is met macht en met de manier waarop mensen een plaats krijgen in de samenleving. In Excitable Speech gaat Butler in op de kwetsende kracht van taal en op de mogelijkheden om zich daartegen te verzetten.
Spreken is immers ook handelen…
Met een belofte nemen we een verplichting op ons. Met een verontschuldiging erkennen we dat we iemand hebben gekwetst. Met een vernedering kunnen we iemand het gevoel geven dat die minder waard is of er niet bij hoort.
Dat maakt deze filosofische gedachte bijzonder herkenbaar in het dagelijkse leven.
Een kind dat telkens hoort “Jij kunt dat toch niet”, krijgt daarmee ook een boodschap over zichzelf. Een medewerker die tijdens een vergadering wordt uitgelachen, kan aarzelen om een volgende keer nog iets te zeggen. En in een familie kan één uitspraak jarenlang blijven meereizen: “Op jou kunnen we nooit rekenen.”
Hoe woorden aankomen, hangt bovendien samen met wie ze uitspreekt, in welke omstandigheden en tegen welke achtergrond. Een opmerking van een ouder, leidinggevende of gezagsdrager kan extra zwaar wegen.
Dat vraagt zorgvuldigheid. Tegelijk blijft ruimte voor kritiek en verschil van mening noodzakelijk. Butler is zelf beducht voor een overheid die bepaalt welke woorden wel en niet mogen klinken.
Ook die macht verdient kritisch onderzoek.
Voor ons dagelijkse spreken kunnen we daar een eenvoudige oefening aan verbinden: even stilstaan bij wat we precies willen zeggen.
“Jij bent onbetrouwbaar” legt een oordeel over een persoon vast.
“Deze afspraak is niet nagekomen en dat heeft mijn vertrouwen geraakt” benoemt wat er gebeurde en wat het met ons deed.
Zo blijft er ruimte voor verantwoordelijkheid én voor herstel.
Misschien kunnen we ons vóór een moeilijk gesprek deze vraag stellen: hoe kan ik eerlijk zeggen wat mij raakt, met respect voor de waardigheid van de ander?
