Vrijdag Psychologie
Kunst: geen luxe, maar levensruimte
We beschouwen kunst soms als iets bijkomstig: mooi om naar te kijken of aangenaam om naar te luisteren, maar niet echt noodzakelijk. Toch lijkt onze behoefte aan kunst bijna zo oud als de mens zelf. In alle tijden en culturen hebben mensen geschilderd, gezongen, gedanst en verhalen verteld.
Misschien omdat kunst iets kan wat woorden en feiten niet altijd vermogen: vorm geven aan wat in ons leeft.
Een bijzondere stem in het onderzoek naar kunst en gezondheid is de Britse wetenschapper Daisy Fancourt. Zij studeerde aanvankelijk muziek aan de Universiteit van Oxford en werkte daarna mee aan kunstprogramma’s in Britse ziekenhuizen. Daar zag ze van dichtbij wat muziek en andere kunstvormen met patiënten konden doen. Die ervaringen brachten haar naar de wetenschap. Ze verdiepte zich in psychologie, immunologie en statistiek en promoveerde in de psychoneuro-immunologie: het onderzoek naar de wisselwerking tussen onze psyche, ons zenuwstelsel en ons afweersysteem.
Vandaag is Fancourt hoogleraar psychobiologie en epidemiologie aan University College London. Ze leidt er een onderzoeksgroep naar de invloed van kunst, sociaal gedrag en verbondenheid op onze gezondheid. Daarnaast is ze directeur van het eerste WHO-samenwerkingscentrum voor kunst en gezondheid en bekleedt ze de UNESCO-leerstoel Arts and Global Health.
In een recent interview naar aanleiding van haar boek Kunst als medicijn noemt ze kunst, naast voeding, slaap, beweging en natuur, “de vijfde vergeten pijler van onze gezondheid”.
Zowel kunst bekijken als zelf kunst maken kan betekenisvol zijn. Muziek beluisteren, een museum bezoeken of naar theater kijken, kan ons uit de automatische piloot halen, onze aandacht vertragen en ruimte maken voor emoties. Zelf schilderen, schrijven, zingen of dansen kan helpen om gevoelens uit te drukken, tot rust te komen en opnieuw enige greep te ervaren op wat ons bezighoudt.
Wanneer we samen kunst beleven of maken, ontstaat bovendien verbinding. Een lied, schilderij of verhaal kan iets herkenbaar maken wat we moeilijk rechtstreeks tegen elkaar kunnen zeggen.
Kunst neemt onze pijn niet noodzakelijk weg, maar kan haar wel draaglijker en deelbaar maken.
Ook filosofen zochten naar die bijzondere betekenis. Aristoteles zag in de tragedie een mogelijkheid om emoties te doorleven en te zuiveren. Kant beschouwde schoonheid als een ervaring die niet onmiddellijk nuttig hoeft te zijn en juist daardoor onze verbeelding vrijmaakt. Voor Nietzsche hielp kunst de mens om ook de moeilijke kanten van het bestaan onder ogen te zien zonder eraan ten onder te gaan.
Als Genkenaar kreeg die gedachte voor mij enige tijd geleden opnieuw een heel concrete betekenis. Op uitnodiging mocht ik samen met vrienden kennismaken met de bijzondere wereld van de Genkse kunstenaar Koen Vanmechelen.
Zijn werk bevindt zich op het kruispunt van kunst, wetenschap, filosofie en samenleving. Thema’s als identiteit, diversiteit, verbondenheid en de voortdurende ontwikkeling van het leven lopen als een rode draad door zijn oeuvre.
We waren er niet alleen om naar kunst te kijken. We stonden samen stil, wisselden indrukken uit en verwonderden ons over wat we zagen. Precies daarin werd voelbaar wat kunst kan doen: zij opent niet alleen iets in onszelf, maar schept ook ruimte tussen mensen.
Die gedachte vinden we ook terug in TERRANIDI en LABIOMISTA, waar Vanmechelen artistieke en filosofische wereld verder vorm krijgt. De naam TERRANIDI is afgeleid van nidus, het Latijnse woord voor nest. Het wil geen afstandelijke tentoonstellingsruimte zijn, maar een plaats voor ontmoeting, dialoog en verbinding.
De collage bij deze bijdrage toont enkele van de kunstwerken die we mochten bewonderen. Voor mij is ze tegelijk en opnieuw een herinnering aan een bijzonder moment van vriendschap, verbinding en verwondering.
Kunst hoeft het leven dus niet te verklaren of op te lossen. Soms is het voldoende dat zij ons even laat stilstaan, ons anders leert kijken of zichtbaar maakt waarvoor we zelf nog geen woorden vonden.
Misschien ontstaat onze behoefte aan kunst wel uit een diep menselijk verlangen: niet alleen willen bestaan, maar ook willen voelen, verbinden en betekenis geven.
KUNST verbindt ons niet omdat we allemaal HETZELFDE zien, maar omdat we met elkaar DELEN wat zij in ons ZICHTBAAR maakt…
Verder lezen
Zo belangrijk is kunst voor onze gezondheid – Psychologie Magazine
Waar komt onze behoefte aan kunst vandaan? – Filosofie Magazine
Koen Vanmechelen – TERRANIDI – LABIOMISTA
En zonder dat ik het vooraf had gepland, komen in deze Vrijdag Psychologie ook twee andere mooie EDDIS-thema’s samen: Bijzondere Vrouwen én Filosofie. Mooi hoe alles soms vanzelf samenvalt, toch?
